Τετάρτη, 19 Σεπτεμβρίου 2012

Η ΕΙΚΟΝΑ ΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΤΕΧΝΗ




Ο άνθρωπος κατά τη διδασκαλία της ορθόδοξης εκκλησίας είναι πλασμένος κατά εικόνα του θεού και με τη χάρη του  καλείτε να φτάσει στο καθ ομοίωση.Είναι δηλαδή πλασμένος στα πρότυπα του δημιουργού του όποιος είναι κοινωνία μοναδικών και ανεπανάληπτων  προσώπων. Ο θεός μας είναι σχέση προσώπων και με αυτό το πρόσωπο(το τριαδικό) αποκαλύπτετε στο κόσμο και αυτή του την ιδιότητα είναι που καλείτε ο άνθρωπος να μιμηθεί και να βιώσει, μέσα στα μυστήρια που ο ίδιος παρέδωσε  και κυρίως μέσα στο μυστήριο της ευχαριστίας. Μέσα στη ευχαριστιακή σύναξη ο άνθρωπος μετέχει σαν πρόσωπο, σαν μια ψυχοσωματική ενότητα και καλείτε να βιώσει το γεγονός της κοινωνίας με το θεό με όλη του την ύπαρξη. Η εκκλησία  μέσα στην ευχαριστιακή σύναξη φροντίζει  για την σωτηρία  του κάθε ανθρώπου που ως πρόσωπο μοναδικό και ανεπανάληπτο καλείτε να κοινωνήσει με το δημιουργό του και με τη ψυχή του αλλά και με το σώμα του. Για να βοηθήσει τον άνθρωπο να βιώσει με όλη του την ύπαρξη αυτή την ένωση με το θεό αλλά και να του δώσει ένα παράδειγμα ζωης και μια απόδειξη ότι όλα όσα του προτείνει δεν είναι αδύνατα, χρησιμοποίησε τις λειτουργικές τέχνες. Και είναι λειτουργικές γιατί ακριβώς λειτουργούν στις αισθήσεις του ανθρώπου έτσι ώστε να τον συν-κινήσουν, να τον κάνουν δηλαδή να κινηθεί μαζί με τον ίδιο Το Θεό ο όποιος έχει ήδη  κάνει την είσοδο στο κόσμο με την γέννηση Του, τη ζωή Του, Τη σταύρωση και την ανάσταση Του, αλλά και μέσα από την ζωή των αγίων της εκκλησίας Του, οι οποίοι φέρουν ακριβώς αυτό το ήθος, της κοινωνίας και της ενότητας. Οι λειτουργικές αυτές τέχνες φροντίζουν να ερεθίσουν κάθε αίσθηση του ανθρώπου ώστε και το σώμα, πέρα από τη ψυχή η οποία μετέχει δια της προσευχής, να γίνει και αυτό ενεργό και έτσι ολόκληρο το πρόσωπο του ανθρώπου να μετέχει στο ποθούμενο που είναι η ένωση με το αναστημένο σώμα του Χριστού  και να γίνει μέλος του σώματος αυτού. Αυτός είναι ο ρόλος της μουσικής  που προσπαθεί με την αίσθηση της ακοής να συντονίσει τα μέλη της σύναξης ώστε το κάθε μέλος να φύγει από την ατομικότητα και να λειτουργήσει ως  μέλος τους σώματος αποφεύγοντας την αταξία και τη διάσπαση. Με τα διαφορά θυμιάματα λειτουργεί η αίσθηση της όσφρησης και  φυσικά   η γεύση μας μετέχοντας στο άγιο ποτήριο .Η εικόνα   λειτουργεί μέσα από την αίσθηση της όρασης και  κάνει ορατό στα μάτια του θεατή-προσκυνητή ,μέσα από εικαστικό λογο (δηλαδή με γραμμές και χρώματα), το ήθος της εκκλησίας.
Η βυζαντινή λοιπόν ζωγραφική  ή καλύτερα η εικόνα  της ορθόδοξης εκκλησίας είναι μια εικαστική γλώσσα .Αυτό σημαίνει ότι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει τις μορφές, ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί τις γραμμές και τα χρώματα αλλά και ο τρόπος με τον οποίο συνθέτει μια σκηνή της θειας οικονομίας δεν είναι φυσιοκρατικός αλλά ζωγραφικός(εικαστικός). Δεν μιμητε δηλαδή τη φύση αλλά φανερώνει την πραγματικότητα μέσα από μια εικαστική πράξη. Οι γραμμές και τα χρώματα στη ορθόδοξη εικόνα έχουν στόχο να λειτουργήσουν στην αίσθηση του θεατή ώστε να γίνει φανερό  σε αυτόν, το πρόσωπο  του εικονιζόμενου ως υπόσταση ,ως παρουσία και μόνο , και το οποίο πρόσωπο  φέρει  το ήθος της εκκλησίας που είναι η κοινωνία ,η σχέση! Ο Χριστός ηρθε στο κόσμο. έκανε πρώτος της κίνηση να συναντήσει τον άνθρωπο και ,φυσικά ολόκληρη τη κτίση έτσι ώστε να την αγιάσει και να τη σώσει. Αυτή τη κίνηση του θεού προς το κόσμο κάνει ορατή η εικόνα με διαφορά εικαστικά ευρήματα όπως είναι η γραμμή, οι σχέσεις των χρωμάτων και φυσικά ο ρυθμός.
Ο ρυθμός είναι ο τρόπος που ο εικονογράφος διαχειρίζεται το πώς της σχέσης των στοιχειών που συνθέτουν την εικόνα αλλά και το πώς της σχέσης της εικόνας (του εικονιζόμενου δηλαδή προσώπου) με τον θεατή.
Η εικόνα  υπάρχει ως προς το θεατή – προσκυνητή .Τα εικονιζόμενα  δεν ζωγραφίζονται σε ένα δικό τους χώρο-χρόνο αλλά παροντοπιουνται και κινούνται στο χώρο του θεατή και υπάρχουν ως προς αυτόν .
Η εικόνα δηλαδή δείχνει το πρόσωπο του εικονιζόμενου και μας λέει  ότι είναι παρών μέσα στη λειτουργική σύναξη και φυσικά σε λειτουργικό χρόνο και χώρο.
Όταν δηλαδή λέει η εκκλησία ότι <<σήμερον κρεμάτε επί ξύλου>> αυτό είναι ένα γεγονός που συμβαίνει τη στιγμή εκείνη και δεν είναι μια ανάμνηση η μια συμβολική πράξη.
 Αυτή η παροντοποίηση των εικονιζομένων επιτυγχάνεται με τη ρυθμική ανάπτυξη του εικαστικού έργου. Έτσι οι δυνάμεις φυγής του έργου με τον σχετικό προοπτικό σχεδιασμό(*κατά τη γνώμη μας είναι καλύτερο να το λέμε έτσι) ή αλλιώς τη λεγόμενη ανάστροφη προοπτική, καθώς και ο τρόπος “φωτισμού” του έργου λειτουργούν  με τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρχει προβολή των εικονιζομένων στο χώρο και στο χρόνο των θεατών. Με την ρυθμική αυτή εικαστική ανάπτυξη μπροστά από την εικόνα δημιουργείται ένας κώνος στον οποίο εισέρχεται ο θεατής και γίνεται οργανικό μέρος και σημείο αναφοράς του έργου. Κλασσικό παράδειγμα είναι η εικόνα που όπου σταθείς μπροστά της το βλέμμα της σε ακολουθεί παντού κινούμενη μαζί σου.
Αντίθετα με ότι συμβαίνει στην λεγόμενη ευρωπαϊκή ζωγραφική (οπού ο θεατής βρίσκεται μπροστά σε μια «εικονική» πραγματικότητα ξένη ως προς αυτόν) στη βυζαντινή τέχνη τα στοιχεία που συνθέτουν την εικόνα κινούνται από την ζωγραφική επιφάνεια προς τον χώρο του θεατή. Έτσι με βασική αρχή του σχεδιασμού της σύνθεσης την λεγόμενη ανάστροφη προοπτική, τα εικονιζόμενα μοιάζουν σαν να βγαίνουν από τη ζωγραφική επιφάνεια για να συναντήσουν το θεατή .
Οι δυνάμεις φυγής της σύνθεσης δεν υποχωρούν προς το βάθος όπως την ευρωπαϊκή τέχνη  (με συνέπεια να υπάρχει ο λεγόμενος ορίζοντας που όσο προχωρούμε προς αυτόν να σχεδιάζουμε συνεχώς και μικρότερα τα αντικείμενα δημιουργώντας τη λεγόμενη «προοπτική») αλλά ο βυζαντινός ζωγράφος αποφεύγοντας το βάθος  που δεν ευνοεί τη δημιουργία κοινωνίας με το εικονιζόμενο πρόσωπο και το θεατή,( αφού απομακρύνει τα εικονιζόμενα από το θεατή και δημιουργεί μια καινούργια πραγματικότητα που μπορεί να υπάρχει σε χώρο-χρόνο ξένο με αυτόν) ότι θέλει να είναι στο βάθος το σχεδιάζει ψηλά και ότι θέλει να είναι σε πρώτο πλάνο το σχεδιάζει χαμηλά. Ετσι ο θεατής μπορεί να δει ολόκληρη τη κορυφή του βουνού που μοιάζει να γέρνει προς αυτόν  ή  τη στέγη ενός κτιρίου.
Έτσι η σύνθεση αναπτύσσετε προς τα επάνω (ψηλά) και όχι προς τα πίσω ,προς το βάθος..
Αντίστοιχα και με  το χρώμα ο «βυζαντινός» ζωγράφος  σπρώχνει το εικονιζόμενο προς τα μπροστά (προς το θεατή)  τοποθετώντας τα θερμά χρώματα ( που κινούνται ταχύτερα στο μάτι του θεατή από ότι τα ψυχρά) στο βάθος και τα ψυχρά σε πρώτο πλάνο ,δημιουργώντας μια αίσθηση απουσίας του βάθους.
Με τον τρόπο αυτό οι μορφές και τα στοιχεία της σύνθεσης κινούνται προς τον θεατή και φανερώνουν ακριβώς αυτή τη κίνηση που έκανε ο ίδιος Ο Θεός  να συναντήσει τον άνθρωπο.
 Ο θεατής – προσκυνητής από τη πλευρά του δεν χρειάζεται να κάνει τίποτε σχεδόν για να σχετιστεί με το εικονιζόμενο πρόσωπο ,παρά μόνο να απαντήσει θετικά στη πρόσκληση σχέσης του Θεού (μέσω και της εικόνας) στο σώμα του οποίου είναι μπολιασμένο το εικονιζόμενο πρόσωπο.
 Ο τρόπος  του εικονογραφειν για τους ορθοδόξους βυζαντινούς είναι μια καθαρά εικαστική πράξη η οποία  με εικαστικά ευρήματα(ρυθμός ,γραμμή, χρώμα, σύνθεση) κάνει ορατή στον θεατή-προσκυνητή τη μορφή του αγίου ή τα γεγονότα της θειας οικονομίας , δίνοντας την αίσθηση της παροντοποιησης των εικονιζόμενων στον χώρο-χρόνο του θεατή, και να δώσει την δυνατότητα κοινωνίας των εικονιζόμενων με αυτόν. Και αυτό είναι θεολογία…..
Κουγιουμτζής Κωνσταντίνος (εικονογράφος -σκιοπαίχτης-εικαστικός)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου